Witold Marciszewski i Jacek Kondracki
Odczyt na Warsztatach 10 listopada 2007
Geniusz ekonomiczny Europy
remedia.edu.pl/staszic2/geniusz.html
1. Ekonomiczny Duch Europy
a Chrześcijańska Europa Ducha
Po prawej stronie mamy portret Ludwiga von Misesa
(1881-1973), jednego z wielkich ekonomistów 20 wieku, po lewej godło
instytutu jego imienia. Instytut przyjął za swe godło herb szlachecki
rodziny von Misesów nadany jej w roku 1881 przez cesarza Franciszka Józefa.
Pradziad Ludwiga został nim uhonorowany za osiągnięcia rodziny na polu
gospodarki, kultury i filantropii we Lwowie, gdzie Ludwig się urodził i żył,
nim rodzina przeniosła się do Wiednia. Tam studiował, pracował w bankowości
i tworzył środowisko naukowe ekonomistów, które po latach znacząco wpłynęło
na losy światowej gospodarki. Jego wpływy prowadzą m.in. do Margaret
Thatcher. Była ona inspirowana przez grupę ekspertów o zdecydowanie
liberalnej orientacji utworzoną w Anglii przez Friedricha Hayeka
(1899-1992). Hayek był kongenialnym partnerem badań von Misesa. Stworzyli
oni teorię cyklów koniunkturalnych uwieńczoną w 1974 nagrodą Nobla dla
Hayeka.
Herb von Misesa jest wybornym komentarzem graficznym do
tematu tych Warsztatów: ekonomiczny duch Europy -- chrześcijańska Europa
Ducha. Pierwsze pojęcie jest wyrażane przez laskę Merkurego, symbol
kupców oraz, ogólniej, gospodarki, a drugie przez tablicę z dziesięciorgiem
przykazań. Symbolika nie jest przypadkowa. Zapewne zaprojektował ją
pradziadek Ludwiga, gdy zwrócił się do cesarza o tytuł szlachecki. Ówczesne
bowiem pokolenie Misesów cechowało się aktywnością w zawodach kupieckich,
szczególnie w bankowości, a jednocześnie pobożnością judaistyczną. Dekalog
jest wspólnym dobrem obu religii, w równym więc stopniu symbolizuje etos
chrześcijański.
W zdaniu poprzedzającym dziesięć przykazań znajduje się
wezwanie, by miłować bliźniego jak samego siebie. Jeśli je przetłumaczyć na
realistyczną prozę życia, wyrazi się to w przysłowiu: Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe. Wzmocnijmy to
hasło o nieco bardziej wymagający postulat: Staraj
się czynić, co bliźniemu miłe, a będziemy mieć NACZELNĄ ZASADĘ
KUPIECKĄ: dbać z całej mocy o zaspakajanie potrzeb innych ludzi.
To prawda, że troska o bliźnich inną miała motywację i
przebieg u św. Franciszka, a inną u jego ojca, który był kupcem bławatnym,
chcącym mieć w synu następcę za sklepową ladą. Kupiec stara się zaspokoić
potrzeby innych we własnym interesie, dla zarobku, ale nie zmienia to faktu,
że obiektywnie jest dla bliźnich niezmiernie użyteczny. Dość zauważyć, że
św. Franciszek założył zakon żyjący z jałmużny. Do kogo jednak udawaliby się
bracia po jałmużnę, gdyby nie było kupców i innych zawodów, w których
pracuje się dla zarobku? Nie jest więc kontrast między św. Franciszkiem i
jego ojcem aż tak ostry, jak to maluje hagiografia.
Sukces przesiębiorcy, czy to kupca czy producenta, zależy
od jego empatii, wczuwania się w potrzeby innych. W języku ekonomii nazywa
się to rozeznaniem rynku. Znałem osobiście przedsiębiorców, urodzonych
altruistów reagujących z poświęceniem na potrzeby bliźnich. Przez to samo
wyczucie potrzeb bezbłędnie trafiali w rynek. Z pewnością, egotyk nie będzie
udanym przedsiębiorcą, podobnie jak nie będzie udanym politykiem.
Podobna wrażliwość na interes innych niezbędna jest w
kupieckich negocjacjach. Negocjacje to gra, w której mają wygrać obie
strony. Żeby realizować własny interes, musi się go uzgodnić z interesem
partnera. Nie przypadkiem Merkury, do którego odnosi się Misesowy herb, był
bogiem handlu i zarazem sztuki porozumienia. Związek gospodarki z nakazaną
Dekalogiem miłością bliźniego ukazany w tymże herbie, miał chrześcijańskie
korzenie u Adama Smitha i jego kręgu w czasach szkockiego Oświecenia. Byli
oni inspirowani przez myśl i pobożność Church of Scotland, a więc jednego z
tych nurtów religijnej Europy ducha, które formowały ekonomicznego ducha
Europy.
Duch ten, nim doszedł do głosu w kupieckiej Wielkiej
Brytanii, gdy ruchem wahadła przeniosło się na północ centrum handlu
światowego, miał rzeczników w kupieckich krajach południa Europy, gdzie
czerpał z teologii katolickiej: we Włoszech, Hiszpanii i Portugalii (widać
stąd, jaki fałsz historyczny ciąży na teorii Maxa Webera o wyłączności
protestantyzmu w tworzeniu ducha przedsiębiorczości). W 15 wieku, gdy
Florencja była światowym centrum handlu i finansów, promotorem nowych idei
gospodarczych, w tym teorii ceny, był jej biskup św. Antonin. Inaczej niż
wcześniejsi scholastycy działający w otoczeniu feudalnym (których teorię
ceny, paradoksalnie, podzielał Karol Marks), Antonin Florencki uzależniał
słuszność ceny produktu od okoliczności miejsca, czasu i osób. A więc od
ludzkich preferencji, co wyprzedzało dzisiejsze teorie teorie wiążące cenę
produktu z nastawieniem konsumenta.
Równie wymownym przykładem związków między środowiskiem
gospodarczym i teorią ekonomiczną był W 16 i 17 wieku jezuicki uniwersytet w
Salamance w Hiszpanii. Po odkryciach Kolumba Hiszpanie awansowali do
pierwszej ligi handlowców w Europie. W parze z ekspansją kupiecką szedł
rozmach myśli ekonomicznej, którą jezuici z Salamanki, ówczesnym zwyczajem,
rozwijali w ramach teologii moralnej. Od nich wyszła maksyma, że wymiana
handlowa, łącząc narody i kontynenty, przyczynia się do ludzkiego
braterstwa. Nawet jeśli ta maksyma nie do końca się sprawdza, to i tak brzmi
to rozsądniej niż hasło braterstwa ze sztandarów Wielkiej Rewolucji
realizowane przy użyciu gilotyny. Uzyskano też w Salamance rozpoznanie
mechanizmów handlu, które dziś postrzegamy jako prekursorskie względem
koncepcji Szkoły Austriackiej. Tej, którą tak znakomicie reprezentowali von
Mises i Hayek.
2. Pewnik von Misesa:
Człowiek działa zawsze dla jakiegoś celu
Von Mises wyznawał program metodologiczny ekonomii
cechujący już wcześniej Szkołę Austriacką, ale przez niego najpełniej
rozwinięty. Nie ma co ukrywać, że ekonomiści z innych szkół odbierają go
jako kontrowersyjny, a nawet ekscentryczny. Głosi on bowiem, że ekonomia
jest pod względem metodologicznym nauką taką samą jak matematyka. To znaczy,
nie korzysta z obserwacji, a swe twierdzenia wyprowadza dedukcyjnie z
pewników dostępnych rozumowi a priori czyli przed wszelkim doświadczeniem.
Żeby się odnieść do tego programu z krytycznym
zrozumieniem, wystarczy zauważyć, że nie ma takiej nauki, która byłaby
wyłącznie empiryczna, jak też nie ma takiej, która byłaby wyłącznie
aprioryczna. Tak jak nie ma powierzchni absolutnie białych i absolutnie
czarnych, a są stopnie szarości od takiej, która jest najbliższa całkowitej
bieli do takiej, która jest najbliższa całkowitej czerni. Na tej skali
aprioryczności najwyżej znajduje się logika formalna, ale i ona ma w sobie
pewien ślad zmysłowej empiryczności. Tuż koło niej znajduje się matematyka.
W takim obrazie nauk metodologia von Misesa przestaje być szokująca,
sprowadzając się do poglądu, że wśród nauk społecznych ekonomia jest na
skali aprioryczności najbliżej matematyki, co nie zmienia faktu, że jest w
niej nieunikniona doza empiryczności.
Popatrzmy pod tym kątem na Pewnik von Misesa. Nie sposób
go obalić jakimkolwiek kontrprzykładem branym z doświadczenia, bo pojęcie
celu jest zawarte w pojęciu działania: gdyby działanie nie było po coś, to
by nie zaistniało. Jest to więc sąd zbliżony stopniem aprioryczności do
matematyki. Inna sprawa, czy jest on poznawczo równie owocny, jak sądy
matematyczne, czy nie podpada pod zarzut jałowego werbalizmu. To zależy od
tego, jak bogatą treść włożymymy w pojęcie działania. Sens słowa "działać"
zna już dziecko, ale nie tak, jak ktoś, kto ma za sobą kawał wielce
aktywnego życia. Jaki sens ma podłożyć ekonomista, żeby uzyskać nietrywialne
zrozumienia?
Trafne w tym przypisywaniu aprioryczności jest to, że
zachowania przedsiębiorców i konsumentów podpadają pod bardzo ogólne prawa
działania, ktore dla swej prawomocności nie wymagają badań empirycznych. Oto
kilka przykładów. (1) Działanie specyficznie ludzkie polega na podejmowaniu
decyzji. (2) Zmierza ono do zmiany obecnej sytuacji decydenta na jakąś dlań
lepszą. (3) Wynika stąd poszukiwanie odpowiednich środków, a (4) łączy się
to ze świadomością, że środki stanowią pewien koszt (czas, wysiłek,
pieniądze etc). Stąd bierze się (5) rozważanie alternatywych sposobów
osiągnięcia celu, żeby wybrać alternatywę maksymalizującą korzyści i
minimalizujacą koszty.
Entuzjaści metod empirycznych w ekonomii powinni się
zamyśleć nad tymi zasadami i powiedzieć z ręką na sercu: czy dla uznania ich
trafności potrzebne są jakiekowiek nowe obserwacje zmysłowe? Czy nie są one
dla naszego rozumu z góry oczywiste, i to zarówno dla rozumu zawodowego
ekonomisty, jak i laika? Wyrażają się w nich najogólniejsze i bezsporne
prawa działania. A że każdy z nas jest istotą nieustannie działającą, każdy
ma w tej refleksji nad działaniem równie wiele do powiedzenia, niezależnie
od tego czy jest ekonomistą, politykiem, sklepikarzem, sportowcem itd. Toteż
teoria ekonomiczna, jak zauważa von Mises, stanowi szczególny przypadek
ogólnej teorii ludzkiego działania, czyli, jak ją nazwał,
prakseologii. A w takim razie twierdzenia ekonomii powinny wynikać z
pewników czyli z aksjomatów ogólnej teorii działania, jak te wyżej w
punktach 1-5. Te zaś punkty są jakby streszczone czy podsumowane w formule:
Człowiek działa zawsze dla jakiegoś celu.
Przesadą byłoby twierdzić, że z tego pewnika da się
wyprowadzić cała ekonomia. Nie jest on racją do tego wystarczającą. Ale jest
racją konieczną. Każde wnioskowanie ekonomiczne będzie ją zakładać, a do
szukanego wniosku doprowadzi po dołączeniu pojęć i sądów bardziej
szczegółowych, odpowiednich dla rozważanego problemu. Te dodatkowe sądy też
bywają w pewien sposób aprioryczne czyli niezależne od doświadczenia. W ten
mianowicie sposób, że nie wymagają dla swej prawomocności żadnych
dodatkowych obserwacji. Wynikają bowiem z obserwacji czynionych przez nas
całe życie, tak prostych, że niepowątpiewalnych, i tak powszechnych, że nie
ma tu mowy o jakichś różnicach między ludźmi. Będzie to np. świadomość, że
gdzie nie wystarczają do działania siły jednego podmiotu, trzeba zgromadzić
ich więcej; że jeśli nie wystarczają do działania posiadane środki, to
osiągnięcie celu wymaga, by starać się o nowe. Są to rzeczy nie mniej
oczywiste i pewne, niż zasady matematyki. W tym sensie von Mises miał rację,
głosząc podobieństwo ekonomii do matematyki jako nauki apriorycznej.
3. Pewnik von Misesa ujęty jako
Zasada
Oczekiwanego Pożytku
Żeby pewnik Misesa stał się niebanalnym twierdzeniem,
przydatnym jako podstawowa przesłanka rozumowań ekonomicznych, trzeba
należycie rozwinąć pojęcie dążenia do celu. Nadamy mu wstępnie postać
następującą.
Działając dla jakiegoś celu, człowiek dąży do:
maksymalizacji pożytku (w granicach określonych daną sytuacją),
minimalizacji ryzyka.
W kolejnym przybliżeniu wyrazimy to zwięźlej i z pewną
formalizacją matematyczną, a naprowadzą na to odpowiednie przykłady.
Co należaloby doradzić Kowalskiemu w następującej
sytuacji? Wyjechawszy do innego miasta, otrzymuje on wiadomość, że dla
ratowania życia dziecka powinien natychmiast wrócić do domu. Chcąc nabyć
bilet powrotny, zauważa, że zgubił większość gotówki i do ceny biletu
brakuje mu pięciu złotych. Szczęśliwie, pojawia się szansa ich zdobycia, bo
w okolicy dworca znajduje się kasyno gier hazardowych. Załóżmy, że bilet
wejścia można opłacić po jakimś czasie (to założenie uprości nam rachunki).
W kasynie wolno mu zagrać jeden raz po wybraniu jednej z dwóch loterii.
Loteria rzutów monetą daje mu szansę wygrania 5 złotych, jeśli wypadnie
strona, którą obstawił. Natomiast loteria kostkowa daje mu szansę wygrania
aż 36 tysięcy, o ile uda mu się wyrzucić naraz dwie szóstki; w przeciwnym
wypadku nie wygrywa nic.
Jaką radę dać Kowalskiemu? Wybór loterii z monetą czy z
kostkami? Żeby móc doradzić, trzeba mieć metodę obliczania pożytku
oczekiwanego ze względu na szanse. Szansa, czyli prawdopodobieństwo,
wygrania na loterii monetowej wynosi 1/2. Jak określić oczekiwaną wartość
wygranej w przypadku Kowalskiego? Według słynnego wzoru pochodzącego od
Pascala, jest to połowa wielkości będącej do wygrania kwoty 5 złotych, a
więc 2.5 zł. Szansa bowiem (prawdopodobieństwo) uzyskania obstawionego
wyniku wynosi 1/2. W loterii kostkowej szansa taka wynosi 1/36, gdyż
prawdopodobieństwo wyrzucenia jednej szóstki wynosi 1/6, a szansa uzyskania
dwóch naraz jest iloczynem obu prawdopodobieństw, co daje 1/36. Oczekiwaną
wartość tego wyniku uzyskujemy mnożąc wielkość wyniku (36000) przez wielkość
szansy jego uzyskania (1/36), co daje liczbę 1000.
Co po tym wyjaśnieniu doradzić Kowalskiemu? Loteria
kostkowa jest sama w sobie o wiele korzystniejsza, bo wielkość oczekiwana
wygranej wynosi 1000 (36000 razy 1/36), podczas gdy wielkość oczekiwana
wygranej na loterii monetowej wynosi tylko 2.5. A zatem czterysta razy
mniej! Liczy się jednak nie bezwzględna wartość oczekiwana wygranej, lecz
wartość z uwzględnieniem pożytku oczekiwanego w danej sytuacji. Kowalski
(załóżmy) jest na tyle zamożny, że ta niewielka szansa wygrania 36000 zł.
nie będzie dlań jakąś silną motywacją. Natomiast w jego aktualnej sytuacji,
pozyskanie 5 złotych jest sprawą życia i śmierci, skoro jego szybki powrót w
celu udzielenia pomocy może dziecku uratować życie. Doradzimy mu zatem,
jeśli o to zapyta, wybór loterii orła i reszki.
Tę wyjątkową dramatyczną sytuację oznaczmy jako W,
a sytuację zwyczajną, gdy Kowalski uda się do tegoż kasyna dla
rozrywki, oznaczmy jako Z. W sytuacji Z należy mu doradzić wybór loterii
kostkowej. Stać go na zapłacenie wstępu do kasyna, powiedzmy 100 zł., a o
wygraną 36000 zł. warto mu się pokusić (co innego, gdyby był
multimilarderem, wtedy byłaby to kwota nie warta fatygi).
Jeśli nie wygra, jego oczekiwana strata wynosi 100 zł. (koszt biletu na
loterię, będący wielkością pewną). A jeśli wygra, jego pożytek oczekiwany
(iloczyn wygranej przez jej szansę) wyrazi się liczbę 1000, co przewyższy
dziesiękrotnie koszt przystąpienia do gry. Dodajmy ten koszt do oczekiwanego
pożytku, co wyrazi się następującą równością (gwiazdka jest znakiem
mnożenia):
(36000 * 1/36) + (-100 * 1) = 1000 - 100 = 900. Tak więc, oczekiwany pożytek działania będącego grą na
loterii kostkowej wyraża się w tej sytuacji pokaźną liczbą 900, podczas gdy
oczekiwany pożytek z gry w orła i reszkę jest mizerny, określa go bowiem
równość:
(5 * 1/2) + (0 * 1) = 2,5.
Uogólnieniem tego rodzaju przykładów jest równanie
obejmujące dowolną liczbę będących do wyboru działań; oznaczmy je numerami
od 1 do n. Symbol Po oznacza funkcję nazwaną tu pożytkiem (w
terminologii standardowej - użytecznością), a symbol Pr oznacza
funkcję prawdopodobieństwa odnoszącą się do wyników podjętych działania. Oto
w całej ogólności wzór obliczania oczekiwanego pożytku z gry na określonej
loterii symbolizowanej literą L. Jest to fundamentalne w ekonomii Prawo
Oczekiwanego Pożytku (POP), będące uściślonym ujęciem Pewnika vob Misesa.
POP:
Po(L) = (Po(1)*Pr(1)) + (Po(2)*Pr(2)) +
... + (Po(n)*Pr(n))
Np. na wybranej przez Kowalskiego loterii orzeł-reszka n=2; dwa alternatywne
działania to obstawić orła lub obstawić reszkę. Jedno z nich daje w wyniku
wygraną pięć złotych, drugie zero złotych, każde z prawdopodobieństwem
wynoszącym 0.5, stąd Po(L)=0.5.
Rolę POP w myśleniu ekonomicznym można porównać z rolą prawa grawitacji w
fizyce. Jak grawitacja jest siłą uniwersalną w przyrodzie, tak oczekiwanie
korzyści jest siłą, która w ruch wprawia wszelkie ludzkie działania. Rzućmy
okiem na kilka zastosowań tej myśli w kształtowaniu życia gospodarczego.
4. Banki, spółki, giełdy i ubezpieczenia
w świetle Prawa Oczekiwanego Pożytku
Co robi człowiek, gdy pilnie potrzebuje pieniędzy, a brak mu czasu, żeby je
zarobić? Jeśli ma takie obyczaje, że nie zabiera innym ani prosi o datki, to
zaciąga pożyczkę, zobowiązując się wzamian do płacenia odsetek. A co robi
człowiek, gdy ma więcej pieniędzy niż potrzebuje na bieżące wydatki? Jeśli
jest gospodarny, to pożyczy komuś potrzebującemu, umawiając się z nim, że
ten zapłaci wzamian określone odsetki.
Byłoby wygodnie zamiast w każdej potrzebie szukać od nowa
partnera mieć gdzieś w bliskości firmę, która stosownie do potrzeby
udzielałaby pożyczek, albo też przyjmowała moje lokaty oszczędnościowe, za
to drugie rewanżując się odsetkami. Oczywiście, firmy takie istnieją, zwą
się bankami i w normalnie funkcjonującym społeczeństwie są łatwo dostępne.
Ten rodzaj normalności jawi się
pouczająco na warszawskiej Woli, niegdyś dumnie zwanej robotniczą. Dzielnica
ta w PRL-u chlubiła się największą w stolicy liczbą fabryk. Zniknęły one bez
śladu, ale nie zostawiły pustki. Każde fabryczne gmaszysko przekształciło
się po przeróbce w efektowną architektoniczną formę goszczącą jakiś bank.
Przechodzień zachodzi w głowę nad tą zagadką ekonomiczną. Jak to jest, że
kiedyś państwo produkowało tu masami wyroby metalowe, których jednak nie
starczało, żeby zaistnieć w sklepach, ale i tak trzeba było do produkcji
dopłacać? (Dopłacano np. z podatków od prywatnych hodowców róż czy z
kredytów zagranicznych.) Dziś w tych bankach niczego się nie produkuje, ale
produktów w sklepach nie brak, a państwo do banków nie dopłaca; przeciwnie,
to one płacą państwu podatek dochodowy. Odpowiedź na tę zagadkę jest krótka.
Ekonomia socjalizmu kompletnie ignorowała w praktyce i w teorii Prawo
Oczekiwanego Pożytku; ci ekonomiści, którzy nieśmiało przypominali o
potrzebie opartego na nim rachunku byli tępieni za mentalność burżuazyjną.
Operacja kredytowania niesie dla obu stron wiadome ryzyko,
ale jeśli dobrze się je skalkuluje na podstawie POP, przynosi ona obu
stronom korzyści. Dłużnik zyskuje kapitał do obracania nim i zarabiania, a
wierzyciel zarabia na odsetkach. Wyjaśnia to zagadkę, dlaczego banki nie
bankrutują lecz zarabiają, i to nieraz dobrze. Przyjrzyjmy się takiej
kalkulacji w przypadku szczególnie wyrazistym - kredytu inwestycyjnego.
Kredyt zaciągany na inwestycje jest nieporównanie wyższy od
kredytu konsumpcyjnego, i stąd dla banku bardziej ryzykowny. Ale okaże się
dobrze skalkulowany, gdy są rozsaądne szanse, że inwestycja przyniesie
oczekiwany zysk.
Przykład. Rozważam wzięcie kredytu w wysokości 400000
złotych (już z odsetkami), licząc, że po zbudowaniu za tę cenę fabryki
uzyskam w okresie spłacania kredytu dochód rzędu miliona złotych, a więc po
zwrocie pożyczki zostanie mi 600000. Inwestycja jest jednak na tyle
ryzykowna, że obiektywna szansa uzyskania potrzebnego dochodu (obliczona np.
metodami statystycznymi) wynosi 0.3 a więc ryzyko wyraża się
prawdopodobieństwem 0.7.
- Jeśli się uda, to wynik wyniesie 600000 zł. z szansą 0.3, stąd
PO=180000.
- Jeśli nie, to wynik wyniesie -400000 zł. z ryzykiem 0.7, stąd PO=-280000.
A zatem oczekiwany pożytek podjętego działania, bądąc sumą
oczekiwanych pożytków takiego lub innego z możliwych wyników, wyniesie
-100000 (minus sto tys.). Człowiek więc rozsądny nie będzie się w taki
interes wdawał.
Nieraz jednak inwestorzy biorą kredyty w sposób mało
rozsądny, niezgodny z obiektywną wielkością ryzyka. Jest to zjawisko, nad
którym podjęli badania (uhonorowane Noblem) von Mises i Hayek. Wśród ważnych
przyczyn niedoszacowania ryzyka jest taniość kredytów, która nadmiernie
zachęca do zaciągania ich na inwestycje w branżach cieszących się aktualnie
koniunkturą. Koniunktura musi jednak minąć w momencie nasycenia rynku,
stosownie do prawa, które także jest wkładem Szkoły Austriackiej; głosi ono,
że oczekiwany pożytek maleje w miarę zaspakajania oczekiwań. Wtedy źle
skalkulowane ryzyko kredytowe prowadzi do bankructw inwestorów i banków, co
w opisanym cyklu koniunkturalnym skutkuje fazą regresu gospodarczego, w tym
wzrostu bezrobocia. Wyniki tych badań są respektowane w takich dyrektywach,
jak Konsens Waszyngtoński i zalecenia UE z Maastricht dotyczące stóp
procentowych.
Poświęcimy z kolei chwilę uwagi spółkom akcyjnym giełdowym
czyli takim, których akcjami obraca się na giełdzie. Przedsięwzięcie to
innego rodzaju niż zaciąganie kredytu, ale nie zmienia to faktu, że znowu
kierujemy się w naszych rachubach prawem oczekiwanego pożytku. Doszliśmy,
powiedzmy, do wniosku, że szanse powodzenia naszej inwestycji są tak małe,
jak opisane w poprzednim przykładzie, ale wzrosłyby one znacznie, gdyby
dysponować kapitałem kilka razy większym; zwiększyłaby nasze szanse dalece,
powiedzmy, akcja promocyjna, ale ta szczególnie wiele w danym przypadku
musi kosztować.
Jakie może być wyjście? Postanawiamy uzyskać ów większy
kapitał przez utworzenie odpowiednio wielkiej wspólnoty inwestorów.
Pozyskamy ich dla projektu przez przedstawienie kalkulacji, z której będzie
wynikać, że oczekiwany pożytek jest zachęcająco wielki. Istota pomysłu jest
w tym, że członek tej wspólnoty może, ale nie musi ryzykować wiele. Jest
szansa na pozyskanie wielu czlonków, bo będzie tam miejsce dla ostrożnych i
dla ryzykantów, dla krezusów i dla takich, co dysponują ledwie wdowim
groszem. Takie zsumowanie wkładów to kolosalna szansa.
Drugi istotny punkt pomysłu leży w tym, że udziałowcy nie
muszą się spotykać ani znać osobiście. Staje się ktoś udziałowcem przez
nabycie odpowiedniego dokumentu poświadczającego wielkość wniesionego
przezeń wkładu. Tym samym nabywa prawo do udziału w wypłacie z zysków zwanej
dywidendą. Dokument taki nazywa się akcją. Akcje można nabywać w
przeznaczonych do tego miejscach, tak jak nabywa się produkty w sklepie.
Sztuka dalszego pozyskiwania przez spółkę kapitału polega na pozyskiwaniu
nowych nabywców akcji. O ile działalność promocyjna będzie prowadzona
umiejętnie, rosły będą szanse zwiększania kapitału.
Szanse te wzrosną jeszcze bardziej, jeśli każdy posiadacz
akcji będzie mial prawo nie tylko osobiście do dywidendy, lecz także łatwość
odprzedania tych papierów innej osobie, co równa się odstąpieniu prawa do
dywidendy. W tym celu musi istnieć miejsce obrotu akcjami, a dana spółka
musi mieć prawo operowania na tym miejscu. Nazywa się ono giełdą papierów
wartościowych.
Spółka akcyjna uzyskuje prawo wejścia na giełdę po
spełnieniu odpowiednich warunków prawnych. Gdy się już na giełdę dostanie,
zyskuje nową możliwość pomnażania tej części swego majątku, na którą składa
się suma wartości emitowanych przez nią i będących w obiegu akcji. Istotna
jest tu okoliczność, że akcje zachowują się jak towar podlegający prawu
podaży i popytu. Bardziej jednak od konwencjonalnych towarów podlegają one
wahaniom cen, nieraz z godziny na godzinę. Jest to wynik działań graczy
giełdowych czyli nabywców i sprzedawców akcji. Każdy gracz, jak to jest
regułą handlu, stara się kupić towar wtedy, gdy jest tani, a sprzedać, gdy
drogi. Wymaga to nieustannego przewidywania, jakie będą notowania
poszczególnych spółek, to znaczy opinie o ich zyskowności żywione przez
graczy. Opinie zmieniają się nieraz błyskawicznie i nieprzewidywalnie; np.
gdy spółka ma majątek gdzieś, gdzie wybuchła nagle wojna, może to zmniejszyć
jej dochody, przez co jej akcje byłyby mniej zyskowne; wtedy gracze się ich
wyzbywają, a jako mniej pożądane stają się tańsze, i tak maleje majątek
spółki.
Zarówno naszkicowany wyżej proces powstawania spółki
akcyjnej, jak i zachowania graczy, podporządkowane są wszeobecnemu w
ekonomii prawu oczekiwanego pożytku. Nie jest to jedyna reguła podejmowania
decyzji, ale tak powszechna, że wiedza na jej temat daje głęboki wgląd w
zjawiska gospodarcze.
Jeszcze jednym ważnym obszarem stosowalności tego prawa są
ubezpieczenia. Firmy ubezpieczeniowe, podobnie jak instytucje kredytowe,
prosperują dzięki temu, że w sumie więcej pieniędzy biorą łącznie od swych
wszystkich klientów niż im łącznie wypłacają. Za stawki ubezpieczeń pobrane
od klientów firma pokrywa koszty funkcjonowania i jeszcze zarabia, a więc
suma wypłaconych świadczeń musi być mniejsza niż suma pobranych stawek. To
jednak nie znaczy, że klienci są naiwni. Korzyść jest w gruncie rzeczy
obustronna.
Zobaczmy to na przykladzie klienta, który ubezpieczył swój
majątek o wartości 400 tys.zł. w ten sposób, że w razie utraty majątku
ubezpieczyciel wypłaca mu całą tę sumę. Stawka ubezpieczeniowa niech wynosi
1% (4 tys.zł) i niech będzie rozłożona na 20 lat; prawdopodobieństwo utraty
majątku (rozpoznane przez firmę np. na drodze statystycznej) szacuje się na
1/500. Wymieniona stawka, załóżmy, jest w stosunku do rocznych dochodów
klienta tak nieznaczna, że nie odczuwa on ubytku, a więc praktycznie strata
oczekiwana równa się zeru.
Oczekiwany zaś pożytek z wypłaty w przypadku utraty majątku, będąc iloczynem
kwoty do wypłacenia (400 tys.) przez 1/500 (prawdopodobieństwo, że dojdzie
do wypłaty) wynosi: PO=800, co jest solidną liczbą dodatnią. Tak więc
transakcja ubezpieczeniowa zdecydowanie się opłaca.
Czy opłaca się również firmie ubezpieczeniowej? Owszem, i
to bardzo. Niech ma ona tysiąc tego rodzaju klientów. Biorąc od każdego
cztery tysiące zł., uzyska łącznie od nich łącznie cztery miliony, podczas
gdy odszkodowanie w wysokości 400 tysięcy wypadnie wypłacić tylko co
pięćsetnemu, a więc dwóm klientom, co stanowi wydatek 800 tysięcy.
5. Na czym polega geniusz ekonomiczny Europy
Odkąd ludzie handlują, mają w praktyce ideę obustronnie
korzystnej transakcji. Idea ta jednak z wielkim wielkim trudem torowała
sobie drogę do ludzkich umysłów. Pojawiała sie w różnych czasach i miejscach
jak pojedynczy strumyk, zanikała, pojawiała się gdzie indziej, czasem
łączyła z innymi strumieniami. W wyniku wielowiekowych procesów strumienie
te połączyły się wreszczie w rozległą rzekę, a jej łożysko znalazło się w
nowożytnej Europie.
Zrobiliśmy tu przegląd kilku typów instytucji
gospodarczych - banków, spółek, giełd, towarzystw ubepieczeniowych. W każdym
przypadku znaleźliśmy wspólny wątek: na gruncie zasady oczekiwanego pożytku
każda z tych instytucji zapewnia uczestnikom życia gospodarczego obustronne
korzyści. Jest to fenomen dziejowy bez precedensu -- zapowiedź epoki, w
której ludzkość wyleczy sie z odwiecznej skłonności do konflików i wojen, a
przyswoi sobie sztukę współdziałania z powszechnym pożytkiem. Toteż nie ma
przesady w porównaniu tego fenomenu kooperacji do dzieł geniuszu.
Nie ma jednak takiego geniusza, czy to w nauce czy sztuce,
w religii czy w polityce, który wyrastałby na pustyni, zaczynał od zera.
Pojawia się on zawsze na jakimś dobrze już uprawionym gruncie. I tu trzeba
powiedzieć z całą dobitnością, że grunt pod tak racjonalną gospodarkę, do
jakiej zbliża się dziś Europa, uprawiały pieczołowicie i z zadziwiającymi
wynikami rozliczne ludy, państwa i cywilizacje od najdawniejszych czasów.
Nim więc w ostatecznym podsumowaniu spróbujemy uchwycić, na czym polega ten
geniusz naszej cywilizacji, wpierw spójrzmy z lotu ptaka na źródła i
strumyki, z których utworzyła się owa rzeka. Uformowana najpierw w Europie,
potem w USA, a potem rozprzestrzeniająca się na resztę świata.
Kilka danych o początkach bankowości podam za tekstem pt. "Bank Centralny" napisanym przez Jacka
Kondrackiego, autora czterech obszernych i treściwych aneksów
historycznych do obecnego eseju; jako ich autor Jacek Kondracki jest
współautorem całości.
Historia banków sięga odległej starożytności, a
terytorialnie Babilonii, Chin, Grecji i Rzymu. Regres nastąpił w wyniku
upadku Imperium Rzymskiego ok. 529 r. Odrodzenie bankowości dokonało się
wraz ze wzrostem znaczenia i rozmachu dalekich wypraw handlowych oraz
pojawienia się możliwości inwestowania, które wymagało wielkich nakładów
finansowych. Powstały wówczas różne formy pożyczania na procent zwanego
lichwą, zwalczanego ostro przez Kościół średniowieczny, a u progu
nowożytności także przez reformatorów protestanckich. Taka była praktyka
kościelna, ale późni scholastycy w swych dociekaniach teoretycznych poczęli
wykazywać zrozumienie dla pobierania odsetek od kredytu. Do rozwoju
bankowości przyczynili się też średniowieczni złotnicy, przechowując złoto i
prowadząc wymianę walut. Sama nazwa "bank" pochodzi od włoskiego słowa
"banca" określającego długi stół czy ławę do wymiany walut. Trzeba uznać, że
Europejczycy byli w tym względzie uczniami Arabów, z którymi {mimo wojen i
krucjat) utrzymywali przez całe średniowiecze bardzo żywe kontakty handlowe
i naukowe. Najstarsze banki europejskie powstały w Genui (1586), Wenecji
(1587), Mediolanie (1593) i prowadziły działalność kredytowo depozytową.
Osobny i ważny dla dziejów gospodarki temat to instytucja
banku centralnego. I ta ma antecedensy w pewnych instrumentach finansowych
powstałych w krajach Bliskiego Wschodu, Afryki i Chin, ale w tym przypadku
wkład autorski Europy jest wybitnie dominujący. Historię tę opowiada wspomniany tekst Jacka Kondrackiego.
Co się tyczy spółek akcyjnych, trudno tu znaleźć
precedensy w innych niż Europa miejscach i w epokach poprzedzających
europejską nowożytność. Instytucja ta pojawiła się po raz pierwszy w 17
wieku. Wśrod jej pierwszych zwiastunów były Kompanie Wschodnioindyjskie
założone przez Anglików i Holendrów. Wiek 17 był czasem dalekich wypraw
morskich motywowanych ogromnym zyskiem, ale i zawierających wielkie ryzyko.
Oprócz ryzyka związanego z dalekimi wyprawami, wielkim też utrudnieniem był
brak pieniędzy na ich urzeczywistnianie. Pomysł rozwiązania polegał na tym,
żeby rozłożyć koszty na wielu uczestników przedsięwzięcia: zmniejszało to
zarazem wielkość ewentualnej straty. Uczestnicy przedsięwzięcia posiadający
niewielki kapitał wpłacali pieniądze na wspólny fundusz, a wzamian
otrzymywali akcje czyli świadectwa wniesienia majątku uprawniające do
udziału w zyskach spółki. Warto zauważyć, że wartość akcji rosła za każdym
razem gdy statek zawijał do portu, zaś malały gdy się opóźniał. Dobrze to
ilustruje, jak funkcjonowało prawo oczekiwanego pożytku w procesie
kształtowania się cen akcji. Zawinięcie do portu to istotne zmniejszenie
tego składnika iloczynu (we wzorze na PO), którym jest wielkość ryzyka (tj.
prawdopodobieństwo niepowodzenia).
Spółki akcyjne upowszechniły się wraz z powstaniem giełdy
w Amsterdamie w 17 wieku. Handel papierami wartościowymi został uregulowany
w 1807 r. w kodeksie handlowym Napoleona. Kodeks ten został później przyjęty
przez wiele krajów w tym Polskę. W Polsce prawo o spółkach regulował od 1934
r. Kodeks Handlowy, a obecnie ustawa z dnia 15 września 2000 r. dotycząca
spółek handlowych.
Powyższe dane zostały zaczerpnięte z aneksów Jacka
Kondrackiego z których jeden dotyczy spółki
akcyjnej, a drugi zagadnień giełdy.
Inaczej niż spółki akcyjne i giełdy, ubezpieczenia mają
niezwykle długą przeszłość siegającą czasów starożytnego Egiptu (aż po rok
2500 p.n.e.) i Babilonii czasów Hammurabiego (1792-1750 p.n.e.). Miały one
postać umów zawieranych między osobami fizycznymi przede wszystkim tam, gdzie
dochodziło do obrotu towarami i kruszcem, a zachodziło szczególnie duże
ryzyko kradzieży lub uszczerbku na zdrowiu. Bogata i bujna jest historia
ubezpieczeń w średniowiecznej Europie, a nowy rozmach następuje w czasach
nowożytnych, do czego ważnym impulsem była potrzeba ubezpieczania statków i
ładunków. W 17 wieku powstało w Londynie słynne towarzystwo ubezpieczeniowe
LLoyda, tak nazwane od nazwiska właściciela kawiarni, który zapewniał swym
gościom szczególnie przyjazną atmosferę do zawierania interesów. Temat
ubezpieczeń rozwija szczegółowo i barwnie Jacek Kondracki w kolejnym aneksie.
P o d s u m o w a n i e
Geniusz Europy w trzech postaciach:
Obliczalność, Wolność, Dialogowość
|
